บทความเรื่องศิลปหัตถกรรมเครื่องจักสานในภาคเหนือ

24 พ.ค.

ศิลปหัตถกรรมเครื่องจักสานในภาคเหนือ

พัชรี    ธรรมสุข

คนจักสาน….

จักตอกเกลากลึงลำไผ่ลำแล้วลำเล่าเป็นเส้นสายน้อยนิดเส้นแล้วเส้นเล่า
 นำมาสอดสานขึ้นรูปเป็นชิ้นงานชิ้นแล้วชิ้นเล่าอยู่วันแล้ววันเล่า
โดยมิได้มุ่งหวังจับจองเป็นเจ้าของทุกชิ้น

บางชิ้นถูกแลกเปลี่ยนด้วยสิ่งแลกเปลี่ยนจากผู้ที่รู้ค่า
บางชิ้นถูกแลกเปลี่ยนด้วยสิ่งแลกเปลี่ยนจากผู้ที่ไม่เคยเห็นค่า
หากเพียงสิ่งแลกเปลี่ยนที่เขามีอยู่เหลือเฟือเกินกว่าราคาค่างวดของสิ่งจักสานชิ้นนั้น

 คนจักสาน….

พึงใจหรือไม่กับสิ่งแลกเปลี่ยนจากสิ่งที่ตนเองทุ่มเทสร้างจากผู้ที่ไม่รู้ค่า
หรือคนจักสานเพียงอยากมอบสิ่งที่พึงใจสร้าง
โดยไม่คำนึง…ไม่เลือก…ไม่เจาะจงผู้รับ
เพราะเขามีจิตวิญญาณของ “ผู้สร้าง” และ “ผู้ให้”
กับทั้งไม่เคยตีค่าของสิ่งที่เพียรสร้างด้วยราคาอันสูงลิบลิ่วที่จะได้รับกลับคืนมา

แม้นานไป….

เขาก็คงหลงลืมใครคนนั้นที่เป็นเพียงแค่ ”คนจักสาน”

คนจักสาน….
ยังคงเริ่ม “งานจักสาน” ชิ้นใหม่ต่อไป
แม้รู้ว่ามันจะวนเวียนอยู่ดังเดิม

“เป็นต่าง”
เพราะ ต่าง เป็น ศิษย์มีครู
๑๖ มกราคม ๒๕๕๓

จากบทประพันธ์ดังกล่าวมาข้างต้นนั้นได้แสดงถึงคุณค่าและความงามในจักสานว่าเครื่องจักสานเป็นหัตถกรรมที่มีคุณค่าในตัวเอง การทำงานจักสานเป็นการทำงานด้วยศิลปะที่จะต้องสร้างงานที่ออกมาจากจิตใจที่รักในงานศิลปะสร้างสรรค์ จรรโลงเอกลักษณ์และวัฒนธรรมในท้องถิ่น มีความพยายาม ความฉลาดหลักแหลม ประยุกต์พัฒนารูปแบบให้ดีขึ้น โดยไม่ทิ้งความรู้และภูมิปัญญาเดิมของท้องถิ่น แสดงถึงวิถีชีวิตของคนแต่ละท้องถิ่นไว้  มีการใช้วัตถุดิบซึ่งมีความงามตามธรรมชาติ ในด้านคุณค่าทางศิลปหัตถกรรมเครื่องจักสานทำขึ้นด้วยมือ ด้วยความเพียร พยามยาม และด้วยวามรักในงานศิลปหัตถกรรม จึงมีคุณค่าเฉพาะตัวในแต่ละชิ้น ลวดลายจากการสาน สอด ทอ ถัก และรูปแบบเครื่องจักสานแสดงถึงลักษณะพื้นเมือง พื้นบ้านที่แตกต่างกัน

“ศิลปหัตถกรรม”    หมายถึงสิ่งที่มนุษย์สร้างสรรค์ขึ้นเพื่อประโยชน์ใช้สอยและสวยงาม และจะต้องหมายถึงผู้ผลิตจะต้องเป็นผู้ที่เข้าใจในเรื่องศิลปะและหัตถกรรม  คือได้ศึกษาในด้านของศิลปหัตถกรรมมาเป็นอย่างดีแล้ว

กำเนิดและวิวัฒนาการของเครื่องจักสานไทย

มนุษย์อาจจะสามารถทำเครื่องจักสานได้ก่อนสมัยประวัติศาสตร์และทำต่อมาในสมัยประวัติศาสตร์ ดังปรากฏรอยภาชนะจักสานบนผิวภาชนะเครื่องปั้นดินเผาสมัยก่อนประวัติศาสตร์ชิ้นหนึ่ง  จากแหล่งโบราณคดีสมัยก่อนประวัติศาสตร์บ้านเชียง อำเภอหนองหาน จังหวัดอุดรธานี และภาชนะดินเผาทรงกระบอกเล็กๆ อีกชิ้นหนึ่งจาก แหล่งโบราณคดีในจังหวัดลพบุรี  ภาชนะดินเผาทั้งสองชิ้นดังกล่าวมีรอยของภาชนะจักสานขัดปรากฏบนผิวด้านนอก  จึงสันนิษฐานว่าทำขึ้นโดนใช้ดินเหนียวยาไล้ลงไปในภาชนะจักสาน   อาจสันนิษฐานได้ว่า  มนุษย์สมัยก่อนประวัติศาสตร์ในประเทศไทยรู้จักทำเครื่องจักสานมาก่อนการทำเครื่องปั้นดินเผา  และการทำเครื่องปั้นยุคแรก อาจจะทำโดยการใช้ดินเหนียวยาไล้ลงในแม่แบบ  ทิ้งไว้ให้ดินเหนียวแห้งแล้วจึงนำไปเผา ซึ่งเป็นกรรมวิธีการทำเครื่องปั้นดินเผายุคเริ่มแรก  ก่อนที่จะทำเครื่องปั้นดินเผาด้วยการตีด้วยไม้และหินดุ  และการปั้นโดยใช้แป้นหมุนในยุคต่อมา

การแปรรูปวัตถุดิบที่ใช้ทำเครื่องจักสานเป็นพัฒนาการสำคัญในการทำเครื่องจักสาน  เพราะการใช้วัสดุที่เป็นเส้นเล็ก เช่น ตอก หวาย ย่านลิเภา ทำให้มนุษย์สามารถประดิษฐ์เครื่องจกสานให้มีรูปทรงตามต้องการ และมีความประณีตงดงามยิ่งขึ้น

การทำเครื่องจักสานบางชนิดในบางท้องถิ่น  ช่างจักสานจะสานภาชนะหรือใช้ไม้ทำเป็นแบบให้มีรูปทรงตามความต้องการก่อน  แล้วจึงสานทับแม่แบบอีกทีหนึ่งเพื่อให้ได้เครื่องจักสานที่มีรูปร่างและขนาดเหมือนๆกันเป็นจำนวนมาก

การทำเครื่องจักสานเป็นหัตถกรรมสำคัญยิ่งประเภทหนึ่งในสังคมเกษตรกรรม  เพราะเป็นเครื่องมือเครื่องใช้ที่ผู้ใช้สามารถสานขึ้นเองจากวัตถุดิบที่มีอยู่ในแต่ละท้องถิ่น  การสร้างรูปททรงและกรรมวิธีในการทำเครื่องจักสานยุคแรกๆ  จะไม่แตกต่างกันนัก  ตั้งแต่การนำใบไม้  เถาวัลย์  มาสานเป็นภาชนะ  สานเป็นเสื่อหรือเรื่องรองนั่ง  ปูนอน นำใบมะพร้าว ใบลาน ใบตาล และเถาวัลย์มาสานเป็นภาชนะอย่างหยาบๆ สำหรับใส่สิ่งของซึ่งทำกันทั่วไป

กำเนินและวิวัฒนาการของเครื่องจักสานในภาคเหนือ

ภาคเหนือ หรือล้านนาไทย เป็นดินแดนที่มีศิลปวัฒนธรรมเฉพาะถิ่น เป็นของตนเอง เป็นเหตุให้เครื่องจักสานในภาคเหนือ มีเอกลักษณ์ที่แตกต่างไปจากภาคอื่น นอกจากนี้ ภาคเหนือ หรือล้านนาไทย มีสภาพภูมิศาสตร์ที่แตกต่างไปจากภาคอื่นๆ

สภาพการประกอบอาชีพด้านเกษตรกรรม ทำให้ภาคเหนือเป็นแหล่งผลิตเครื่องมือเครื่องใช้จักสานที่สำคัญ นอกจากนี้ ภาคเหนือยังมีวัตถุดิบหลายชนิด ที่นำมาทำเครื่องจักสานได้ เช่น กก แหย่ง ใบลาน และไม้ไผ่ โดยเฉพาะ อย่างยิ่งไม้ไผ่ ซึ่งมีหลายชนิด ที่ใช้ทำเครื่องจักสานได้ดี

นอกจากสภาพภูมิประเทศ และการประกอบอาชีพของภาคเหนือ ที่เอื้ออำนวยให้ประชาชนทำเครื่องจักสานแล้ว ศิลปวัฒนธรรม ขนบประเพณี และศาสนาของภาคเหนือ ก็เป็นองค์ประกอบสำคัญ ที่ทำให้เครื่องจักสานภาคเหนือ มีเอกลักษณ์เป็นของตนเอง

ภาคเหนือหรือล้านนาไทยเป็นดินแดนที่เจริญรุ่งเรืองอยู่ในวงล้อมของขุนเขา ทำให้ภาคเหนือมีศิลปวัฒนธรรมเป็นของตนเองมาแต่โบราณ มีภาษาพูด ภาษาเขียน ขนบประเพณี เป็นของตน เอง เอกลักษณ์ทางวัฒนธรรมเฉพาะถิ่นเหล่านี้ เป็นอีกองค์ประกอบหนึ่งที่ทำให้เครื่องจักสาน ภาคเหนือมีเอกลักษณ์ของตนเอง

การทำเครื่องจักสานพื้นบ้านภาคเหนือ หรือล้านนาไทยนั้น ทำสืบต่อกันมาแต่โบราณ ดังมีหลักฐานปรากฏในภาพจิตรกรรมฝาผนังหลายแห่ง เช่น ภาพชาวบ้านกับเครื่องจักสานใน ภาพจิตรกรรมฝาผนังวิหารวัดพระสิงห์วรวิหาร อำเภอเมืองเชียงใหม่ จังหวัดเชียงใหม่ เป็นภาพชาวบ้านกำลังนั่งสนทนากันอยู่ ข้างๆ ตัว มีภาชนะจักสานชนิดหนึ่งที่เรียกว่า เปี้ยด หรือกระบุงวางอยู่ รูปทรงของเปี้ยดในภาพคล้ายกับเปี้ยดที่ใช้อยู่ใน ปัจจุบัน แสดงว่า ชาวล้านนาสานเปี้ยดใช้มานานนับร้อยปี นอกจากภาพจิตรกรรมฝาผนังวัดสิงห์วรวิหารแล้ว ยังมีภาพของเครื่องจักสานปรากฏในภาพจิตรกรรมฝาผนังอีกหลายภาพ เช่น ภาพจิตรกรรมฝาผนังวิหารวัดบวกครกหลวง อำเภอเมือง จังหวัดเชียงใหม่ จิตรกรรมฝาผนังวิหารวัดภูมินทร์ อำเภอเมือง จังหวัดน่าน

นอกจากนี้ วัฒนธรรมการบริโภคข้าวเหนียวของชาวเหนือ ก็เป็นองค์ประกอบสำคัญอีกประการหนึ่ง ที่ทำให้เกิดเครื่องจักสาน ที่เกี่ยวเนื่องกับการบริโภคข้าวเหนียวหลายอย่าง เช่น ลังถึง ก๋วย ซ้าหวด ก่องข้าว กระติบข้าว แอบ ข้าว ขันโตก ฯลฯ เครื่องจักสานเหล่านี้หลายชนิดมีลักษณะเฉพาะถิ่นโดดเด่น ได้แก่ ก่องข้าว แอบข้าว เปี้ยด เป็นต้น

ก่องข้าว 

ภาชนะสำหรับใส่ข้าวเหนียวนึ่ง สานด้วยไม้ไผ่ มีขนาดและรูปทรงต่างๆ กัน ก่องข้าวของภาคเหนือทั่วไป แบ่งออกเป็น ๓ ส่วน คือ ส่วนฐาน มักจะทำด้วยไม้เป็นรูปกากบาทติดอยู่กับส่วนก้น เพื่อใช้เป็นฐานสำหรับตั้ง ตัวก่อง มักสานก้นเป็นรูปสี่เหลี่ยมหรือกลม ต่อขึ้นมาเป็นทรงกระบอกคอคอดเข้าเล็กน้อย ส่วนที่สามคือ ฝา มีลักษณะเป็นฝาครอบ มักจะมีหูสำหรับร้อยเชือก ที่ใช้เป็นที่หิ้วหรือแขวนมาจากตัวก่อง

แอบข้าว หรือแอ๊บข้าว

ภาชนะใส่ข้าวเหนียวเช่นเดียวกับก่องข้าว แต่มีขนาดเล็กกว่า สำหรับพกพาติดตัวเวลาไปทำงานนอกบ้าน แอบข้าว มีส่วนประกอบสำคัญคือ ตัวแอบ รูปร่างคล้ายกล่องสี่เหลี่ยมผืนผ้า ฝาแอบ รูปร่างเหมือนตัวแอบแต่ขนาดใหญ่กว่า เพราะใช้ครอบแอบข้าว แอบข้าวเหมาะสำหรับพกใส่ถุงย่าม ห่อผ้าคาด เอวออกไปทำนา ทำไร่ เช่นเดียวกับกล่องใส่ อาหารในปัจจุบัน ก่องข้าวและแอบข้าวของภาคเหนือ เป็นเครื่องจักสานที่มีความสมบูรณ์ ทั้งในด้านรูปแบบ และประโยชน์ใช้สอย สอดคล้องกับความนิยมของประชาชนแต่ละถิ่น

นอกจากนี้ในภาคเหนือ ยังมีเครื่องจักสาน ที่มีเอกลักษณ์เฉพาะถิ่น ที่ใช้กันแพร่หลายอีกหลาย อย่าง เช่นบุง หรือ เปี้ยด ภาชนะสานสำหรับใส่ของ เช่นเดียวกับกระบุงของภาคกลาง แต่บุงภาคเหนือมีรูปร่างต่างกันไป เช่น บุงเมืองแพร่ บุงลำพูน หรือบุงลำปาง จะมีขนาดค่อนข้างเล็กกว่า กระบุงภาคกลาง ทั้งนี้อาจจะเป็นเพราะต้องการลดน้ำหนักของบุงให้น้อย เพราะบุงภาคเหนือ ใช้หาบของในภูมิประเทศที่เป็นเนิน ไม่สามารถหาบของที่มีน้ำหนักมาก เหมือนกับภาคกลาง ซึ่งเป็นพื้นราบ ด้วยเหตุนี้จึงทำให้บุงภาคเหนือ มีลักษณะป้อมกลม ไม่เป็นเหลี่ยม เหมือนกระบุงภาคกลางนั้น ช่วยให้บุงมีความคงทน ไม่แตกหักเสียหายง่าย เมื่อกระทบกระแทกกับสิ่งอื่น ใช้งานได้นาน

การสานบุงภาคเหนือ จะสานก้นเป็นแผงสี่เหลี่ยม ด้วยลายสองก่อน ถัดขึ้นมาตรงกลาง หรือกระพุ้งสานลายสาม ส่วนปากที่โค้งสอบเข้า สานลายหนึ่ง และใช้ตอกค่อนข้างเล็ก เพื่อความแข็งแรงทนทาน การสานปากของบุงจะต่างกันไป ตามความนิยมของท้องถิ่น เช่น บุงเชียงใหม่ ลำพูน ลำปาง จะเข้าขอบปากด้วยไม้ไผ่และหวาย ต่างกับบุงเมืองแพร่และน่าน จะสานขอบในตัวโดยการเม้มตอกสานสอดกันเป็นขอบ แทนการเข้าขอบด้วยไม้ไผ่

บุงภาคเหนือ นอกจากจะใช้ใส่เมล็ดข้าวเปลือก เมล็ดพืชพันธุ์ต่างๆ แล้ว ยังใช้เป็นภาชนะ สำหรับตวงหรือวัดปริมาณของเมล็ดพืชผลด้วย โดยใช้ขนาดของบุงเป็นเกณฑ์ เช่น บุงสามสิบห้า บุงสามสิบ คือ บุงที่มีความจุสามสิบห้าลิตร และบุงจุสามสิบลิตร เป็นต้น ในการสานบุงที่จะใช้ทำเครื่องตวงนี้จำเป็นจะต้องมีแบบหรือ “หุ่น” ที่สานด้วยไม้ไผ ่ให้มีขนาดมาตรฐานเป็นแบบ และยังช่วยให้บุงมีรูปทรงที่ดี ไม่บิดเบี้ยว มีความจุตรงตามต้องการ

บุง หรือกระบุงของภาคเหนือดังกล่าว เป็นเครื่องจักสานที่มีเอกลักษณ์ และความงามเฉพาะถิ่นของภาคเหนือ แสดงให้เห็นถึงความสัมพันธ์ ระหว่างเครื่องจักสานกับประเพณีนิยมของท้องถิ่น ทำให้เครื่องจักสานได้รับการออกแบบให้มีรูปทรง ที่มีความสมบูรณ์ ทั้งด้านใช้สอย และความสวยงาม

เครื่องจักสานของภาคเหนือที่มีเอกลักษณ์เฉพาะถิ่นโดดเด่นอีกอย่างหนึ่ง คือ น้ำทุ่ง หรือ น้ำถุ้ง เป็นภาชนะสานด้วยไม้ไผ่ ยาด้วยชันและน้ำมันยาง ใช้สำหรับตักน้ำจากบ่อน้ำ รูปร่างของน้ำทุ่งเหมาะสมกับประโยชน์ใช้สอยเป็นอย่างดีคือ มีลักษณะคล้ายกรวยป้อมๆ ส่วนก้นมนแหลม ที่ ปากมีไม้ไขว้กันเป็นหูสำหรับผูกกับเชือกเพื่อสาว น้ำทุ่งขึ้นมาจากบ่อน้ำ ความมนแหลมของก้นน้ำทุ่งจะช่วยให้น้ำทุ่งโคลงตัวคว่ำลงให้น้ำเข้า เมื่อโยนลงไปในบ่อ นอกจากนี้ ลักษณะการสานที่แข็งแรง ยังช่วยให้น้ำทุ่งมีความทนทาน แม้ในปัจจุบัน จะมีผู้ผลิตน้ำทุ่งด้วยสังกะสี แต่ความคงทน และประโยชน์ใช้สอย สู้น้ำทุ่ง ที่สานด้วยไม้ไผ่ไม่ได้ แสดงว่าเครื่องจักสานพื้นบ้านที่คนโบราณ ผลิตขึ้นนั้น เลือกใช้วัตถุดิบท้องถิ่นมาใช้ได้อย่าง เหมาะสม และใช้ประโยชน์ได้เป็นอย่างดี

นอกจากตัวอย่างของเครื่องจักสานไม้ไผ่ภาคเหนือดังกล่าวแล้ว ยังมีเครื่องจักสานที่ใช้ในชีวิตประจำวันอีกหลายชนิด เช่น ซ้าหวด กัวะข้าว ก่องข้าว แอบข้าว โตก ฝาชี แอบหมาก แอบเมี้ยง ซ้าชนิดต่างๆ หมวกหรือกุบ ก๋วย ก๋วยก้า ก๋วยหมู ก๋วยโจน เข่งลำไย ซ้าล้อม ซ้าตาห่าง ซ้าตาทึบ หรือบุงตีบ น้ำทุ่ง น้ำเต้า คุ วี ต่าง เปี้ยด หรือบุงชนิดต่างๆ เปลเด็ก เอิบ ไซชนิด ต่างๆ สุ่ม ฯลฯ

เครื่องจักสานภาคเหนือยังทำด้วยวัตถุดิบอื่นๆ อีก เช่น ใบลาน และใบตาล ซึ่งทำกันไม่มากนัก ส่วนมากนิยมสานหมวก งอบ หรือ กุบ และก่องข้าวเล็กๆ

วัตถุดิบที่ใช้ในการทำจักสาน

ไม้ไผ่เป็นวัตถุดิบจากธรรมชาติที่มีคุณสมบัติเหมาะสมที่จะนำมาแปรรูปเป็นวัสดุสำหรับทำเครื่องจักสานมากที่สุด  เครื่องจักสานไม้ไผ่จึงเป็นเครื่องจักสานที่นิยมใช้และผลิตกันแพร่หลายในภูมิภาคเอเชีย  และมีกระจายอยู่ในทุกภาคของประเทศ  ไผ่ที่นำมาทำเครื่องจักสานได้ดีมีหลายพันธุ์ ได้แก่  ไผ่  ไผ่สีสุก  ไผ่รวก  ไผ่เฮี้ยะ  ไผ่ข้าวหลาม    นอกจากไผ่หลายชนิดซึ่งเป็นไม้ที่มีคุณสมบัติเหมาะสมในการนำมาทำเครื่องจักสานได้ดีแล้ว ยังมีวัตถุดิบจากธรรมชาติอีกหลายชนิดที่นำมาใช้ทำเครื่องจักสานได้ดี เช่น หวาย ซึ่งเป็นพรรณไม้อีกชนิดหนึ่งทีใช้ทำเครื่องจักสานได้ดี  อาจจะสานด้วยหวายทั้งหมดหรือใช้หวายผสมกับวัสดุชนิดอื่น

นอกจากการใช้ต้นหรือเถาของพืชพันธุ์ไม้บางชนิดมาทำเครื่องจักสานแล้ว  คนไทยยังนำใบไม้บางชนิดมาทำเครื่องจักสานด้วย เช่น ใบตาล  ใบมะพร้าว  ใบลาน  ใบลำเจียก หรือปาหนัน  เตย  กระจูด ย่านลิเภา การนำวัตถุดิบธรรมชาติเหล่านี้มาทำเป็นเครื่องจักสานนั้น  มนุษย์ค่อยๆ เรียนรู้คุณสมบัติของวัตถุดิบแต่ละชนิด  แล้วเลือกสรรนำมาแปรรูปวัตถุดิบให้มีลักษณะเหมาะสมในการนำมาสานเป็นเครื่องจักสาน

เครื่องมือที่ใช้ทำเครื่องจักสาน

มีด  มี 2 ชนิด คือ มีดสำหรับผ่าและตัด มักเป็นมีดขนาดใหญ่  สันหนา และมีดตอก  ใช้สำหรับจักตอกหรือเหลาหวาย  เป็นมีดปลายเรียวแหลม ปลายและด้ามงอน ส่วนมากตัวมีดจะสั้นกว่าด้าม

เหล็กหมาด  เหล็กปลายแหลม  ใช้สำหรับ เจาะ ไช งัด แงะ  มี 2 ชนิด คือ เหล็กหมาดปลายแหลม ใช้ไชหรือแงะเครื่องจักสานเพื่อร้อยหวายผูกโครงสร้าง ผูกขอบ หรือเจาะหูกระบุง ตะกร้า  ส่วนเหล็กหมาดปลายหอก ใช้เจาะรูเครื่องจักสานเมื่อต้องการผูกหวายเสริมโครงสร้างให้แข็งแรง

คีมไม้  เครื่องมือจำเป็นในการทำเครื่องจักสาน  รูปร่างคล้ายคีมทั่วไป แต่มีขนาดใหญ่และทำด้วยไม้เนื้อแข็ง  ช่วยให้ช่างจักสานเข้าขอบภาชนะจักสานได้สะดวกโดยไม่ต้องใช้ผู้ช่วย

กรรมวิธีการสาน

กรรมวิธีในการทำเครื่องจักสานเริ่มมาจากการใช้วัตถุดิบจากธรรมชาติที่มีลักษณะเป็นเถาเป็นเส้น เช่น เถาวัลย์  หวาย  กระจูด  กก  มาสานสอดขัดกันอย่างง่ายๆ  โดยแทบไม่ต้องแปรรูปวัตถุเลย   ต่อมาเมื่อมนุษย์ต้องการผลิตเครื่องจักสานให้มีรูปทรงและมีลวดลายละเอียดประณีตมากขึ้น  จึงแปรรูปวัตถุดิบด้วยการ “จัก” เพื่อให้ได้วัตถุดิบที่เป็นเส้นเล็กสานได้ละเอียดยิ่งขึ้น  ทำให้มนุษย์สามารถจักสานให้มีรูปทรงและลวดลายละเอียดประณีตตามต้องการ
เครื่องจักสานเป็นเครื่องมือเครื่องใช้ที่มนุษย์ทำขึ้นใช้ทั่วโลกก่อนที่จะมีเครื่องมือเครื่องใช้ที่ผลิตด้วยเครื่องจักและเทคโนโลยีสมัยใหม่เข้ามาแทนที่  มีกรรมวิธีในการสานและรูปแบบคล้ายคลึงกันเป็นส่วนใหญ่  แต่ใช้วัตถุดิบแตกต่างกันไปตามสภาพภูมิศาสตร์ของท้องถิ่น  เครื่องจักสานทั่วๆ ไปจะมีรูปแบบตามความนิยม ขนบประเพณี  ชีวิตความเป็นอยู่ของผู้คนแต่ละท้องถิ่น

การสานและลายสาน

ลายขัด  เป็นวิธีการสานแบบพื้นฐานที่เก่าแก่ที่สุด  ลักษณะของลายขัดเป็นการสร้างแรงยึดระหว่างตอกด้วยการขัดกันเป็นมุมฉากระหว่างแนวตั้งกับแนวนอน

ลายทแยง เป็นวิธีการสานที่ใช้ตอกสอดขัดกันในแนวทแยง  ไม่มีเส้นตั้งและเส้นนอนเหมือนลายขัด  แต่จะสานขัดกันตามแนวทแยงเป็นหกเหลี่ยมต่อเชื่อมกันไปเรื่อยๆ คล้ายรวมผึ้ง  ลายชนิดนี้จึงมักสานโปร่ง

ลายขดหรือถัก  เป็นการสานที่ใช้กับวัสดุที่ไม่สามารถคงรูปอยู่ได้ด้วยตัวเอง

ลายอิสระ  เป็นการสานที่ไม่มีแบบแผนตายตัว  ขึ้นอยู่กับความต้องการของผู้สานที่จะคิดประดิษฐ์ขึ้นเองให้สอดคล้องกับความต้องการของตน  ลายประเภทนี้มักสานตามความต้องการของผู้สานและแบบแผนที่สืบทอดกันมาในแต่ละท้องถิ่น

ความงามในงานจักสาน

ลวดลายของเครื่องจักสานจะเป็นอย่างไรนั้น  ช่างจักสานจะเป็นผู้กำหนดเอง  ตามแบบที่สืบทอดกันมาแต่โบราณอย่างหนึ่ง  และอีกอย่าหนึ่งก็คิดประดิษฐ์ขึ้นใหม่  เมื่อลายเป็นที่พอใจแล้วจึงได้มีการเรียกชื่อกันขึ้น  เพื่อความสะดวกในการที่จะกล่าวถึง

ลวดลายจักสานที่เป็นแม่แบบนั้น คือ เส้นตอกที่ทำมุม 90 องศา จะเกิดลายขัดคือลายหนึ่ง  , ลายสอง , ลายสาม , ลายกระด้งฝัดข้าว,  ลายจูงนางเข้าห้อง

ถ้าเส้นตอกทำมุม 60 องศา จะเกิดลายเฉลวโปร่ง คือ   ลายเฉลวโปร่ง 6 มุม และลายจอมฝาชี

เส้นตอกทำมุม 45 องศา จะเกิดเป็นลายที่เรียกว่า  ลายตาจีน  สำหรับลายที่ใช้ถักส่วนที่เป็นขอบ  เรียกว่า ลายสันปลาช่อน  และ ลายตาแมลงวัน

ความงามที่เกิดจากรูปทรง

รูปทรงของเครื่องจักสานอาจจำแนกอกได้เป็นสองประเภท คือ รูปทรงที่มีโครงสร้างภายใน  และรูปทรงที่ปราศจากโครงสร้างภายใน  เครื่องจักสานที่มีโครงร่างภายใน  มักจะเป็นเครื่องจักสานขนาดใหญ่ที่ใช้ไม้ไผ่เป็นโครงสร้างขนาดใหญ่มัดด้วยเส้นหวาย  ติดกับโครงสร้างซึ่งอยู่ภายในลำตัว  ส่วนเครื่องจักสานที่ปราศจากโครงสร้างภายในนี้  มักจะเป็นเครื่องจักสานขนาดเล็กที่ใช้สานด้วยตอกไม้ไผ่  หวาย  การสานต้องมีหุ่นอยู่ภายใน  เมื่อสานเสร็จแล้วจึงนำหุ่นออก

รูปทรงของเครื่องจักสานประกอบด้วย โครงสร้าง และวัสดุ ซึ่งเป็นส่วนต่างๆ คือ   ส่วนปาก  เป็นส่วนที่รับใช้งานหนัก คือได้รับการเสียดสี  ถูกหยิบ จึงต้องทำให้หนาแน่น อาจมีการเสริมด้วยการทำของไม้ไผ่  หรือไม้อื่นมายึดติด    ส่วนฝา  ภาชนะเครื่องจักสานส่วนใหญ่  มักไม่มีฝา  ส่วนที่มีฝามักประกอบเป็นเครื่องจักสานที่มีฝีมือในการสานดี      ส่วนลำตัว  เป็นส่วนที่สำคัญที่ทำให้เกิดรูปทรงขึ้นแล เป็นส่วนที่ให้ประโยชน์ใช้สอยอย่างแท้จริง มักประกอบไปด้วยลวดลาย   ส่วนฐาน  เครื่องจักสานที่ใช้เป็นภาชนะบรรจุของจะต้องทำให้แน่นหนามั่งคงเป็นพิเศษ  สามารถรองรับน้ำหนัก สิ่งของที่จะบรรจุภายในและมีความหนา  ส่วนหู  หรือ  ที่จับ  ส่วนนี้เป็นส่วนที่ช่วยให้การใช้งานของภาชนะสะดวกขึ้น

แนวทางการอนุรักษ์และพัฒนาศิลปหัตถกรรม

การศึกษาภูมิปัญญา  วัฒนธรรมและสิ่งที่เกี่ยวเนื่องที่แฝงอยู่ในงานศิลปะชาวบ้านแต่ละประเภท  แต่ละชนิด  สามารถกระทำได้โดยการอ่าน  ฟัง  ดู  แล้ววิเคราะห์  ตีความจากศิลปะชาวบ้านที่ต้องการศึกษาและปัจจัยแวดล้อมที่เกี่ยวเนื่องกับศิลปะชาวบ้านประเภทนั้น ชนิดนั้น  เพื่อให้เกิดความรู้  ความเข้าใจศิลปะชาวบ้านประเภทนั้นอย่างลึกซึ้ง  และเข้าใจวัฒนธรรมของกลุ่มชนเหล่านั้น

การศึกษาศิลปะชาวบ้านและหัตถกรรมชาวบ้านเพื่อแสวงหาภูมิปัญญาภูมิความรู้  ที่แฝงอยู่ในศิลปะชาวบ้านและหัตถกรรมชาวบ้านเพื่อแสวงหาภูมิปัญญา  ภูมิความรู้  ที่แฝงอยู่ในศิลปะชาวบ้านและหัตถกรรมชาวบ้านประเภทต่างๆ จะช่วยให้มองเห็นความคิดที่ลึกซึ้งของคนไทยในอดีต  ว่าสามารถนำความรู้ที่มีลักษณะเป็นสหวิทยาการมาใช้ร่วมกันให้เกิดประโยชน์  สอดคล้องกับวิถีชีวิตได้เป็นอย่างดี  ทำให้รู้ว่าศิลปะชาวบ้านและหัตถกรรมที่ชาวบ้านสร้างหรือประดิษฐ์ขึ้นมิได้เป็นเพียงสิ่งที่ให้ความสนุกสนานเพลิดเพลินเท่านั้น  หากแต่แฝงความรู้ด้านมนุษยศาสตร์  วิทยาศาสตร์  ศิลปะและศาสตร์หลายสาขา  โดยประยุกต์ใช้อย่างเหมาะสม  โดยเฉพาะความรู้ด้านวิทยาศาสตร์ประยุกต์ที่เป็นเทคโนโลยีขั้นพื้นฐานหรือเทคโนโลยีชาวบ้าน มาใช้เพื่อพัฒนาเครื่องมือเครื่องใช้ที่เป็นฯงานหัตถกรรมของชาวบ้านให้มีคุณภาพสูงขึ้น ซึ่งช่วยยกระดับคุณภาพชีวิตให้ดีขึ้นด้วย

แต่ปัจจุบันสภาพสังคมและเศรษฐกิจเปลี่ยนไปมาก  ส่งผลกระทบถึงงานหัตถกรรมของชาวบ้านอย่างหลีกเลี่ยงไม่พ้น  หัตถกรรมชาวบ้านจะก้าวไปในทิศทางใดจึงจะดำรงอยู่ได้  เป็นเรื่องที่ต้องศึกษาวิจัยกันอย่างจริงจังเพื่อหาทางรักษามรดกของบรรพชาไทยประเภทนี้ไว้  เช่นเดียวกับศิลปะชาวบ้านประเภทอื่นล้วนแฝงด้วยภูมิปัญญาที่สอดคล้องกับวิถีชีวิตของคนไทยทั้งสิ้น

เหตุและปัจจัยที่เป็นข้อสังเกตเกี่ยวกับการเปลี่ยนแปลงของสิ่งเกี่ยวเนื่องกับศิลปะชาวบ้านและหัตถกรรมชาวบ้านที่ควรนำมาศึกษาวิเคราะห์มีดังนี้

  1. ความเปลี่ยนแปลงทางวัฒนธรรมซึ่งเปลี่ยนแปลงไปจากวิถีชีวิตดั้งเดิม ทั้งผู้สร้าง  ผู้แสดง  ผู้ผลิต  และผู้ใช้  ศิลปะชาวบ้านและหัตถกรรมชาวบ้านหลายชนิดไม่มีความจำเป็นต่อชีวิตประจำวันและประกอบอาชีพของชาวบ้าในปัจจุบัน
  2. ความเปลี่ยนแปลงด้านเศรษฐกิจโดยเฉพาะค่าครองชีพและค่าแรงที่สูงขึ้นเรื่อยๆ นั้น  ทำให้วิถีชีวิตของชาวบ้านเปลี่ยนไป  ช่วงเวลาการงานสั้นและรวดเร็ว ไม่ได้เป็นไปตามฤดูกาลเหมือนในอดีต  ศิลปะที่เป็นนันทนาการตามแบบชาวบ้านดั้งเดิมจึงลดลงไป
  3. ปัญหาด้านค่านิยมทางสังคม คนส่วนใหญ่ไม่เห็นความสำคัญของศิลปะชาวบ้านที่ไม่ได้เปลี่ยนแปลงไปตามยุคสมัยจึงทำให้ศิลปะชาวบ้านไม่เป็นที่ต้องการ

ที่ประเทศญี่ปุ่นได้ออกกฎหมายฉบับหนึ่งชื่อ  กฎหมายการส่งเสริมหัตถอุตสาหกรรมแบบประเพณี ซึ่งมีแนวทางที่น่าสนใจดังนี้

  1. คุณสมบัติของหัตถกรรมที่ควรจะได้รับการส่งเสริม
  2. แนวทางการอนุรักษ์และส่งเสริมของรัฐบาล

2.1  หน่วยงานของรัฐในท้องถิ่นต่างๆ มีหน้าที่สนับสนุน  ฝึกหัด  อบรม  เพื่ออนุรักษ์หัตถกรรมประจำถิ่นไว้  หากเอกชนเป็นผู้ดำเนินการ  หน่วยงานรัฐจะต้องให้ความสะดวกและสนับสนุน

2.2  หน่วยงานรัฐในท้องถิ่นต่างๆ ต้องเป็นผู้เก็บข้อมูลเกี่ยวกับหัตถกรรมในท้องถิ่นที่อยู่ในขอบข่ายที่จะได้รับความช่วยเหลือจากรัฐ  หากมีกิจกรรมเกี่ยวกับหัตถกรรมในท้องถิ่น

2.3  ในกรณีที่ประชาชนในท้องถิ่นประสงค์จะรวมตัวกันเป็นกลุ่มหรือสมาคม  เพื่อประโยชน์ในการอนุรักษ์และส่งเสริมงานหัตถกรรมประจำถิ่น  รัฐจะให้ความช่วยเหลือ เช่น ให้เงินเพื่อตั้งเป็นกองทุน ให้เงินช่วยเหลือในการทำกิจกรรมที่เป็นประโยชน์  ช่วยส่งเสริมเผยแพร่ให้ได้รับความสนใจกว้างขวางยิ่งขึ้น  ให้ความช่วยเหลือและคำปรึกษาแนะนำแก่สมาคมหรือกลุ่มผู้ผลิตงานหัตถกรรมในท้องถิ่น

สรุป

จากที่กล่าวมานั้นจะเห็นได้ว่าเครื่องจักสานยังเป็นงานศิลปหัตถกรรมที่สะท้อนให้เห็นภูมิปัญญาของชาวบ้านได้หลายอย่าง  สะท้อนให้เห็นความชาญฉลาดในการเลือกสรรวัตถุดิบที่จะนำมาใช้ทำเครื่องจักสานซึ่งชาวบ้านจะมีความรู้ เกี่ยวกับคุณสมบัติของวัตถุดิบแต่ละชนิดเป็นอย่างดี แล้วนำมาดัดแปลงแปรรูปเป็นวัสดุที่ใช้ทำเครื่องจักสานด้วยวิธี ง่ายๆ แต่สนองการใช้สอยได้ดี สิ่งเหล่านี้เป็นภูมิปัญญาพื้นบ้านที่ชาวบ้านเรียนรู้จากการสังเกตและการทดลองสืบต่อกันมาแต่บรรพบุรุษ จนทำให้เครื่องจักสานแต่ละชนิดมีรูปแบบและประโยชน์ใช้สอยที่สมบูรณ์ลงตัว เครื่องจักสานจึงมีความสำคัญ  แต่สิ่งหนึ่งที่น่าตระหนักถึงนั่นก็คือนับวันยิ่งมีผู้ผลิตงานจักสานน้อยลงทุกวัน คนรุ่นเก่าที่มีความรู้ความเชี่ยวชาญด้านนี้ก็ล้มหายตายจากกันไปบ้างแล้ว จึงน่าเป็นห่วงอยู่ว่าในวันข้างหน้างานศิลปหัตถกรรมงานจักสานอาจค่อยๆสูญหายไปตามกาลเวลาก็เป็นได้

แหล่งข้อมูลอ้างอิง

 วิบูลย์  ลี้สุวรรณ. 2546. ศิลปะชาวบ้าน . กรุงเทพ : สำนักพิมพ์อมรินทร์

วินัย วิริยะปานนท์. 2527. เครื่องจักสาน. แพร่ : สำนักพิมพ์แพร่พิทยา

ชุม  กรมทอง. 2525. ตำรา วิชาศิลปหัตถกรรม. กรุงเทพ : สำนักพิมพ์โอเดียนสโตร์

วิบูลย์  ลี้สุวรรณ. 2541. ชุด มรดกศิลปหัตถกรรมไทย  เครื่องจักสานไทย. กรุงเทพ : องค์การค้าของคุรุสภา

การจักรสาน. 2554 . เครื่องจักสานภาคเหนือ . ค้นคว้าวันที่ : 10 พฤษภาคม 2555 . WWW.TOTSAPONGFANG.WORDPRESS.COM

วิบูลย์ ลี้สุวรรณ . 2554 . สารานุกรมไทย สำหรับเยาวชน เล่มที่ 22 . ค้นคว้าวันที่ : 10 พฤษภาคม 2555 . http://kanchanapisek.or.th/kp6/New/sub/book/book.php?book=22&chap=3&page=t22-3-infodetail04.html

About these ads

17 Responses ถึง “บทความเรื่องศิลปหัตถกรรมเครื่องจักสานในภาคเหนือ”

  1. surangcana พฤษภาคม 25, 2012 ที่ 1:23 pm #

    เริ่มเรื่องได้น่าสนใจค่ะ แต่บทกวีดูจะยาวไปนิด สามารถตัดตอนเฉพาะข้อความที่ตรงกับเนื้อเรื่องของเราโดยตรง แล้วจึงเชื่อมเข้าสู่ประเด็นเนื้อหาที่เราต้องการนำเสนอจะโอเคกว่าค่ะ

    • patchareezom พฤษภาคม 25, 2012 ที่ 8:15 pm #

      ขอบคุณค่ะสำหรับคำแนะนำ หนูสามารถแก้ไขแล้วอัพใหม่ก่อนปริ้นส์ส่งใช่มั๊ยคะ

      • surangcana พฤษภาคม 26, 2012 ที่ 12:15 pm #

        เมื่อเอาบทกวีขึ้นแล้วโอเคค่ะ แต่การเชื่อมต่อระหว่างย่อหน้าคำจากบทกวี กับย่อหน้าที่บอกว่าศิลปหัตกรรมคืออะไร ยังไม่เชื่อมต่อกัน เพราะอุตส่ากล่าวถึงว่างานจักสานเป็นงานศิลปหัตถกรรมอย่างหนึ่ง ควรขยายต่อว่าทำไมจึงจัดว่าเป็นงานศิลปหัตถกรรม แต่นี่กระโดดมาบอกว่าศิลปหัตถกรรมคืออะไร แต่ไม่เชื่อมโยงจากงานจักสานมา ถ้ามีประโยคเชื่อมโยงจะทำให้อ่านแล้วไหลรื่นมากขึ้นค่ะ

    • patchareezom พฤษภาคม 26, 2012 ที่ 2:58 pm #

      แก้ไขเพิ่มเติมในส่วนนำที่เชื่อมจากบทกวีให้ชัดเจนขึ้นแล้วนะคะ

  2. Wapoon พฤษภาคม 25, 2012 ที่ 3:23 pm #

    เรื่องจักสานนั้นเป็นเรื่องที่มีความสำคัญต่อผู้คนที่สนใจและคนทัวไปซึ่งถือว่าบทความนี้เป็นบทความที่แสดงถึงภูมิปัญญาที่มีมายาวนาน เอกลักษณ์ของผู้คนในท้องถิ่นภาคเหนือที่มีมานาน รวมไปถึงแสดงถึงวัฒนธรรม ประเพณีของท้องถิ่นไปด้วย

    • patchareezom พฤษภาคม 25, 2012 ที่ 8:17 pm #

      ใช่ค่ะโดยเฉพาะภาคเหนือ ชีวิตประจำวันของเราตั้งแต่อดีตจนถึงปัจจุบันล้วนแล้วแต่เกี่ยวข้องกับงานจักสานทั้งนั้น

  3. KeERatikoRn พฤษภาคม 25, 2012 ที่ 5:07 pm #

    จากบทประพันธ์ข้างต้นที่เกริ่นนำ น่าสนใจดีค่ะ ทำให้ผู้อ่าน อยากติดตามอ่านเรื่อยๆ อยากจะเสริมเรื่องรูปภาพของลายต่างๆ อ่านแล้วผู้อ่านอยากเห็นลายที่ผู้เขียน เขียนมากๆ เลยค่ะ :D

    • patchareezom พฤษภาคม 25, 2012 ที่ 8:18 pm #

      ขอบคุณสำหรับข้อคิดเห็น เดี๋ยวผู้เขียนจะนำไปปรับปรุงแก้ไขนะคะ อย่าลืมเข้ามาติดตามผลงานใหม่นะคะ แต่อันที่จริงแล้วผู้เขียนได้แทรกรูปไปบ้างแล้วแต่ยังไม่ขึ้นเลย เดี๋ยวจะลองดูอีกครั้งค่ะ

  4. krutoom พฤษภาคม 25, 2012 ที่ 11:21 pm #

    น่าสนใจตั้งแต่หน้าเพสสแล้วนะคะ แต่งบล็อกได้สวยมาก ขอคำแนะนำด้วยค่ะ อ้อๆๆแล้วเรื่องจักสานเป็นสิ่งที่เราต้องสืบทอดไว้เพราะเป็นเอกลักษณ์ของชาติ น้องส้มได้ใช้สิทธิ์แล้วค่ะ

    • patchareezom พฤษภาคม 26, 2012 ที่ 2:37 pm #

      ขอบคุณค่ะพี่ตูม บล๊อกนี้ส้มแต่งบ้างและได้เพื่อนสาวเดียร์รี่มาช่วยแต่งเพิ่มเลยสวยงามน่ารักแบบนี้

      ในส่วนของงานจักสานฝากนำเรื่องงานจักสานไปถ่ายทอดให้กับนักเรียนโรงเรียนใหม่ด้วยนะคะ สู้ๆค่ะพี่ตูม

  5. KeERatikoRn พฤษภาคม 26, 2012 ที่ 8:49 am #

    มีรูปภาพประกอบ ยิ่งทำให้บทความดูน่าสนใจมากยิ่งขึ้นจ้า :)

    • patchareezom พฤษภาคม 26, 2012 ที่ 2:37 pm #

      รับทราบและปรับปรุงเรียนร้อยแล้วค่ะ teacher MAY

  6. Wapoon พฤษภาคม 26, 2012 ที่ 4:17 pm #

    สำหรับบทความนี้ได้เกริ่นนำที่น่าสนใจมากสามารถดึงดูดให้ผู้อ่านหันมาสนใจที่จะอ่านแต่บทประพันธ์รู้สึกว่ามันยากจังค่ะ
    ส่วนการเกริ่นเพื่อเชื่อมโยงบทประพันธ์กับเนื้อเรื่องได้ดีค่ะ
    ส่วนเนื้อหาสาระนั้นเรียงลำดับได้ดีค่ะสามารถเข้าใจต่อบทความนี้ค่ะ
    โดยรวมแล้วนั้นเป็นบทความที่สามารถนำมาใช้ประโยชน์ต่อผู้อื่นได้ดีและเป็นแหล่งข้อมูลที่ให้ความรู้เพิ่มเติมที่ดีต่อไป

    • patchareezom พฤษภาคม 26, 2012 ที่ 5:09 pm #

      ขอบคุณสำหรับคำติชมและแนะนำเพิ่มเติมนะคะ ในส่วนนำนั้นผู้เขียนได้นำคำกลอนมาอ้างอิงอาจจะเข้าใจยากไปบ้างแต่เพื่อความสวยงามของภาษาและเพิ่มความน่าสนในให้กับบทความค่ะ

  7. wanussanun พฤษภาคม 26, 2012 ที่ 5:22 pm #

    จากการอ่านบทความเรื่องศิลปหัตถกรรมเครื่องจักสานในภาคเหนือ ชื่อเรื่องมีตั้งขึ้นได้ตรงกับเนื้อเรื่อง คลุมเนื้อหาได้ทั้งหมด บทนำขึ้นด้วยบทกวี ทำให้มีความน่าสนใจ น่าอ่านมากขึ้น เนื้อหามีการลำดับเนื้อเรื่องที่ชัดเจน อ่านเข้าใจง่าย มีการเชื่อมย่อหน้าบทความ มีรูปภาพประกอบ ส่วนสรุป สรุปทิ้งท้ายไว้ให้คิดว่างานศิลปกรรมจักสานมีความสำคัญอย่างไร และให้ตระหนักถึงความสำคัญของการจักสาน เป็นบทความที่ดีคะ

    • patchareezom พฤษภาคม 26, 2012 ที่ 5:25 pm #

      ขอบคุณค่ะที่ติดตามและติชมผลงาน ทำให้ผู้เขียนมีกำลังใจในการเขียนเพิ่มขึ้นมากทีเดียวค่ะ

  8. wissukorn พฤษภาคม 27, 2012 ที่ 3:27 am #

    เป็นสิ่งที่ดีนะครับสำหรับเครื่องจักรสานควรที่จะอนุรักษ์ไว้นานๆๆๆนะครับ

ใส่ความเห็น

Fill in your details below or click an icon to log in:

WordPress.com Logo

You are commenting using your WordPress.com account. Log Out / เปลี่ยนแปลง )

Twitter picture

You are commenting using your Twitter account. Log Out / เปลี่ยนแปลง )

Facebook photo

You are commenting using your Facebook account. Log Out / เปลี่ยนแปลง )

Google+ photo

You are commenting using your Google+ account. Log Out / เปลี่ยนแปลง )

Connecting to %s

ติดตาม

Get every new post delivered to your Inbox.

%d bloggers like this: